Ömer Faruk Müderrisoğlu Hocamızın 19 Kasım 2026’da Arifan Külliyesi’nde İbn Atâullah el-İskenderî’nin Tâcü’l-Arûs’undan yaptığı Kalb-i Selîm sohbetinin 3. dersinden derlenmiştir.
Ebdâl kimdir?
Tâcü’l-Arûs’ta tövbe ve nefis muhasebesinden sonra “Min sıfâti’l-ebdâl”, yani “Ebdâlin sıfatlarındandır” başlığı gelir. Müellif bununla şuna işaret eder: Evliya o yüce makamlara ancak tövbe ve nefsini muhasebe etmekle ulaşmıştır.
Ebdâl, “bedel” kelimesinin çoğuludur; bir başkasının yerine geçen demektir. Bu zatlar ricâl-i gayb, yani gizliliğin adamlarıdır. Çünkü velide asıl olan kendini izhar etmemektir. Onlar Allah’ın zikri, nafileler ve virdlerle meşgul olur; onların vesilesiyle ümmete rahmet ve yardım iner.
Hakikat bir meta değildir; onu kendiniz için kullanamazsınız.
Makamlar ve gizlilik
Eserlerimizde ricâl-i gaybın hocasının Hızır aleyhisselâm olduğu anlatılır. Üç yüz on üçlerin üzerinde kırklar, kırkların üzerinde yediler, yedilerin üzerinde üçler ve en üstte kutup vardır. Biri vefat ettiğinde alttakilerden biri onun yerine geçer.
Bir alt makamdaki, bir üsttekini tanıyamaz. Bir zatın makamını bilmek için kendisinin haber vermesi, hâlinin ve sözlerinin de buna muvafık olması gerekir. Allah Resûlü’nün ﷺ vefatından kıyamete kadar kutupların sayısı on ikiyi geçmez:
وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا
“İçlerinden on iki nakîb göndermiştik.” (Mâide, 5/12)
Bir insan şeyhini sever, onun mürşid-i kâmil olduğuna inanır. Ama “İlla şu makamdadır.” diyemez. Şeyhinizin güzelliğini anlatmak için gavs, kutup demenize gerek yoktur; ümmete ne hizmet ettiğine bakın.
Hz. Ali’nin (r.a.) Resûlullah’tan ﷺ naklettiği rivayette şöyle buyrulur:
الْأَبْدَالُ يَكُونُونَ بِالشَّامِ، وَهُمْ أَرْبَعُونَ رَجُلًا، كُلَّمَا مَاتَ رَجُلٌ أَبْدَلَ اللّٰهُ مَكَانَهُ رَجُلًا، يُسْقَى بِهِمُ الْغَيْثُ، وَيُنْتَصَرُ بِهِمْ عَلَى الْأَعْدَاءِ
“Ebdâl Şam’da olur. Onlar kırk kişidir. İçlerinden biri öldükçe Allah onun yerine başka birini getirir. Onlar sebebiyle yağmur yağdırılır, düşmana karşı yardım edilir.” (Ahmed b. Hanbel, Müsned, I/112)
Bu zatlar Allah’ın kaderine rağmen bir şey yapamaz; onların tasarrufları da Allah’ın kaderidir. Onlar kuldur, ümmet için yaşar, kendilerine bir paye biçmezler.
Meczupluk makam değil, sıfattır
Meczupluk bir velilik makamı değildir; bir sıfattır, cezbedir. Cezbe insanda sabit kalır, aklı ve şuuru giderse mükellefliği kalkar. Meczuba mesele sorulmaz; ihtiyacı görülür, gönlü incitilmez, duası alınır.
Cezbe herkeste olabilir; korku, ümit ve huşu gibi bir hâldir. Bir veliye cezbe nispet edilmesi onun meczup olduğu anlamına gelmez. Ricâl-i gaybın hiçbir makamında meczup olmaz. Çünkü burası evliyayı idare eden, tasarruf sahibi ana kadrodur.
Muhasebe ile gelen makam
Tâcü’l-Arûs’ta yedi ebdâlden Şeyh Mekînüddîn el-Esmer’in sözü nakledilir:
كُنْتُ فِي ابْتِدَاءِ أَمْرِي أَخِيطُ وَأَتَقَوَّتُ مِنْ ذَلِكَ، فَكُنْتُ أَعُدُّ كَلَامِي بِالنَّهَارِ، فَإِذَا أَمْسَيْتُ حَاسَبْتُ نَفْسِي، فَمَا وَجَدْتُ فِيهِ مِنْ خَيْرٍ حَمِدْتُ اللّٰهَ وَشَكَرْتُهُ عَلَيْهِ، وَمَا وَجَدْتُ فِيهِ مِنْ غَيْرِ ذَلِكَ تُبْتُ إِلَى اللّٰهِ وَاسْتَغْفَرْتُهُ، إِلَى أَنْ صِرْتُ بَدَلًا
“İşimin başında dikiş diker, geçimimi bundan sağlardım. Gündüz konuştuğum sözleri sayardım. Akşam olunca nefsimi hesaba çekerdim. İçinde hayır bulduğum için Allah’a hamd ve şükreder, başka bir şey bulduğum için de tövbe ve istiğfar ederdim. Nihayet bedel oldum.”
Bu zat yedilerin makamına nefsini muhasebe ederek çıkmıştır. Haram zaten bu zatların semtine uğramaz; onlar mübah sözlerini bile muhasebe eder, çok konuştuklarında istiğfar ederler.
Efendimiz ﷺ buyurur:
مِنْ حُسْنِ إِسْلَامِ الْمَرْءِ تَرْكُهُ مَا لَا يَعْنِيهِ
“Kişinin Müslümanlığının güzelliği, kendisini ilgilendirmeyeni terk etmesindendir.” (Tirmizî, Zühd, 11)
Abdullah b. Mes’ûd (r.a.) da “الْبَلَاءُ مُوَكَّلٌ بِالْقَوْلِ”, yani “Bela söze bağlıdır.” der. Onun için güzel konuşmak, mübah söz için bile istiğfar etmek gerekir.
Rabbim kendimizi muhasebe etmeyi, boş sözden ve yanlış sözden uzak durmayı ihsan eylesin.
